Mỹ thuật ứng dụng

Xuất xứ/dân tộc

Cà Tu

Tiếng nói của người Cơ Tu thuộc ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á), gần gũi với tiếng Tà Ôi, Bru-Vân Kiều. Chữ viết ra đời từ thời kỳ trước năm 1975, trên cơ sở dùng chữ La-tinh để phiên âm, nhưng nay ít người sử dụng.

Người Cơ Tu cư trú lâu đời ở miền núi tây bắc tỉnh Quảng Nam (huyện Hiên, Giằng), tây nam tỉnh Thừa Thiên Huế (huyện Phú Lộc, A Lưới), liền với địa bàn phân bố tộc Cơ Tu bên Lào. Họ thuộc số cư dân cư trú lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên. Họ làm rẫy là chính, đa canh, xen canh và cứ sau vài vụ lại bỏ hoá một thời gian dài trước khi canh tác tiếp. Mỗi năm chỉ gieo trồng một vụ. Vật nuôi chủ yếu là trâu, lợn, chó, gà. Nguồn thực phẩm hàng ngày chủ yếu do hái lượm, săn bắn và đánh bắt cá. Nghề thủ công có dệt vải và làm gốm (đất nung) ở phía giáp biên giới Việt - Lào; nghề đan lát phát triển rộng khắp. Kinh tế hàng hoá hạn hẹp, hình thức trao đổi vật đến nay vẫn thông dụng. Họ dùng gùi đeo sau lưng nhờ đôi quai quàng vào hai vai, đan dày hoặc thưa, các cỡ thích hợp với người dùng. Ðàn ông có riêng loại gùi ba ngăn (gùi cánh dơi).

Người Cơ Tu ăn cơm tẻ, ngày lễ hội có thêm cơm nếp. Nam, nữ ăn riêng và thường ăn bốc. Họ thích các món nướng, ướp và ủ trong ống tre, uống nước lã (trước đây), rượu mía, rượu tà-vạk (chế từ một loại cây rừng, họ dừa) và rượu làm từ gạo, sắn..., hút thuốc lá bằng tẩu. Trang phục ưa chuộng nhất bộ y phục bằng vải dệt nền đen có hoa văn bằng chì, thứ đến hoa văn bằng cườm trắng. Ðàn ông quấn khố, thường ở trần. Ðàn bà mặc váy ống (váy dài che từ ngực trở xuống; váy ngắn thì trên mặc áo không ống tay); ngày lễ hội có thêm thắt lưng nền trắng mộc. Loại vải tấm lớn dùng để choàng, quấn và đắp. Họ thích đeo vòng ở cổ, tay và tai. Họ ở nhà sàn, mái uốn khum tựa dáng mai rùa. Ðầu đốc nhà thường nhô lên một đoạn khau cút đơn giản. Nhà ở trong làng dựng thành một vòng, quây quanh khoảng trống ở giữa. Mỗi làng có ngôi nhà chung gọi là Gươl (nhà rông), cao lớn và đẹp nhất, là nơi hội họp và sinh hoạt công cộng. Gia đình theo chế độ phụ hệ.

Người Cơ Tu có nhiều truyện cổ kể về sự tích, về xã hội con người, về sự phát sinh các dòng họ. Trong lễ hội thường trình diễn múa tập thể: nữ múa Dạ dạ, nam múa Ting tung. Nhạc cụ thường thấy là bộ chiêng 3 chiếc, cồng 1 chiếc, trống, sáo, đàn, nhị. Người Cờ Tu có những điệu hát riêng của mình. Phụ nữ tài khéo trong việc dệt các đồ án hoa văn bằng sợi màu trang trí với các hoạ tiết hình học, kết hợp chì và cườm trên vải. Nam giỏi trong điêu khắc trang trí ở nhà mồ, nhà công cộng, với những hình đầu trâu, chim, rắn, thú rừng, gà... cũng như trong việc vẽ hoa văn trang trí trên cây cột buộc con trâu tế.